धर्म र वातावरण (Religion and the Environment)

बौद्ध धर्मबाहेक सामान्य अर्थमा धर्मको परिभाषा गर्दा धर्मलाई एक अलौकिकता (supernatural) सँग सम्बन्धित विश्वास र अभ्यासको एक पद्धति हो भनी परिभाषित गर्न सकिन्छ । यस अन्तर्गत प्रायः प्रकृति, देवी, देवता वा देवताको पूजा आराधना, स्मरण जस्ता जीवनका आध्यात्मिक आयामहरुलाई समावेश गर्न सकिन्छ ।

बौद्ध धर्म एक अनिश्वरवादी धर्म हो । ऐतिहासिक रूपमा यो धर्म शाक्यमुनि बुद्ध ९गौतम बुद्ध० र उनका अनुयायीहरूका शिक्षामा आधारित धर्म हो । बौद्ध धर्मको परम्परामा भने गौतम बुद्धलाई वर्तमान कल्पको चौथो सम्यक सम्बुद्धको रूपमा मानिन्छ । उनी छैंटौं देखि पाँचौं शताब्दी ईसा पूर्व सम्म जीवित थिए ।

वातावरणले जीव वा जनसंख्याको भौतिक, रासायनिक र जैविक परिवेशलाई जनाउँछ । धर्म र वातावरण बीचको सम्बन्ध जटिल र बहुआयामिक छ, धेरै धर्महरूले मानवता र प्राकृतिक संसार बीचको घनिष्ठ सम्बन्धलाई जोड दिन्छन् ।

धर्मः धेरै धर्महरूमा उच्च शक्ति वा शक्तिहरूमा विश्वास समावेश हुन्छ, प्रायः ईश्वरीयशक्तिसँग जोडिनको लागि डिजाइन गरिएका अनुष्ठान र अभ्यासहरू समावेश हुन्छन्। धर्मले जीवनमा अर्थ र उद्देश्यको साथै दैनिक व्यवहारको लागि नैतिक अभ्यासका संस्कार दिन्छ ।

बौद्ध धर्ममा धर्मको परिभाषा: धम्म पाली (संस्कृतमा धर्म): महामानब गौतम बुद्धको धर्म, यी ब्राम्हण धर्मभन्दा बिल्कुलै भिन्न छ । ब्राम्हण धर्म आत्मा र परमात्मामा आधारित छ । तर बुद्धका धम्म बिज्ञानमा, जहाँ आत्मा र परमात्माको अस्तित्वलाई अस्विकार गरिएको छ । त्यसैले केही लोक बौद्ध धम्मलाई नास्तिकको धम्म पनि भन्छन । बौद्ध धर्ममा, “धर्म“ ले बुद्धका शिक्षाहरू, वास्तविकताको प्रकृतिको बारेमा सत्यता र ज्ञान प्राप्तिको मार्गलाई जनाउँछ। यो एक मूल अवधारणा हो, जसले जीवनयापनको लागि व्यावहारिक निर्देशन र शिक्षाहरूले प्रकट गर्ने अन्तर्निहित वास्तविकता दुवैलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ ।

वातावरणः वातावरणले हाम्रो वरपरका सबै जीवित र निर्जीव चीजहरूलाई समेट्छ, जसमा प्राकृतिक संसार का साथै हाम्रो वरपरको सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षहरू पनि समावेश छन्। यसमा भौतिक वातावरण (हावा, पानी, जमिन, आदि) र जैविक वातावरण (वनस्पति, जनावर र अन्य जीवहरू) पनि समावेश छन् ।

धर्म र वातावरण बीचको सम्बन्ध:

धेरै धर्महरूको प्राकृतिक वातावरणीय संसारसँग बलियो सम्बन्ध हुन्छ, प्रायः प्रकृतिलाई ईश्वरको सृष्टि वा ईश्वरीय सिद्धान्तहरूको प्रतिबिम्बको रूपमा हेर्छन । केही धर्महरूले प्रकृति ९पृथ्वी० लाई पवित्र वा प्रेरणाको स्रोतको रूपमा हेर्छन । धेरैजसो धर्ममा प्रकृति तथा वातावरणीय वस्तुहरूको पूजा समेत गरिन्छ ।

अध्ययनको सीमाहरू: यस अध्ययनले धार्मिक अभ्यास तथा अन्य पक्षलाई आफ्नो अध्ययनको दायरा भन्दा बाहिर राख्दछ र विभिन्न धर्महरुका पर्यावरणीय पक्षलाई जोड दिन्छ ।

वातावरणीय समस्याहरू:

1. प्रदूषण (मानिसकोकारणबाट हुने) इकोसिस्टम खलल पुर्याउने ।
2. ग्रीन्हाउसग्यस् ९न्चभभलजयगकभ न्बकभक०को कारणबाट हुने प्राभब ।
3. जीवाश्म इन्धन (fossil fuels) जलाउँदा (पृथ्वीको तापक्रम बढ्ने, बाढी आउने, हिउँका बरफका चुचुराहरू पग्लने, जलवायुमा परिवर्तनहरू हुने) ।
4. रूखहरू काट्ने, माछा मार्ने पानी विषाक्त गर्ने, जसले गर्दा सुपोषण (Eutrophication) को अभाव हुन्छ ।
5. वन फँडानी (माटोको क्षय, मरुभूमिकरण, अक्सिजनको अभाव)।
6. आणविक ऊर्जा, उद्योगहरूबाट हुने फोहोरहरू बढ्दै जानु ।

अध्ययनको उद्देश्यहरू:

1. धर्म र वातावरण बीचको अन्तरसम्बन्धलाई पहिचान गर्नु
2. धर्मले कसरी वातावरणलाई जोगाउन सक्छ, बुझ्नु
3. विभिन्न धर्मका वातावरणीय पक्षहरूलाई केलाएर जुन पक्षले वातावरणको जगेर्ना गर्न मद्दत पुगेको छ। त्यो पक्षलाई उजाग्रत गर्र्नु
4. वातावरण वा पर्यावरणको लागी बौद्ध दृष्टिकोण थाहा पाउनु

पध्दति: विभिन्न धर्महरूको विश्लेषण गरी ती धर्महरूमा भएका वातावरणीय र पर्यावरणीय पक्षहरुलाई उजाग्रत गर्नु र योगदानको विश्लेषण गर्नु

विश्लेषण/छलफल:

1. धेरैजसो प्रमुख धर्महरूमा प्रकृतिको संरक्षण र हेरचाहलाई प्रोत्साहन गर्ने धर्मग्रन्थहरू छन्। बौद्ध धर्मदेखि ईसाई धर्म, हिन्दू धर्मदेखि इस्लामसम्म, धर्महरूले वातावरणीय संरक्षणको आवश्यकतालाई स्वीकार गर्छन् र आफ्ना अनुयायीहरूलाई पृथ्वी लगायत अन्य ग्रह र उपग्रह नक्षत्र ताराहरू समेतको पूजाआजा ध्यानभावना र स्मरण गरी यसको जैविक विविधताको हेरचाह पूजाआजा गर्न समेत आग्रह गर्दछ। यहाँ पूजा भन्नाले उनीहरूको महत्वलाई सम्मान गर्ने अर्थमा लिन उपयुक्त हुन्छ ।

1. २० औं शताब्दीको अन्तिम दशकहरू र २१ औं शताब्दीको पहिलो दशकहरूमा, पर्यावरण (बौद्ध विद्वानहरू र अभ्यासकर्ताहरूले बौद्ध परम्पराहरूमा बौद्ध वातावरणीय नैतिकता निर्माण गर्न प्रशस्त स्रोतहरू फेला परेको दाबी गर्दछन् । कतिपयले तर्क गरेका छन कि प्रतित्य समुत्पाद ९हेतु प्रत्यय०, मैत्री, करुणा, मुदिता, र बौद्ध परम्पराका अन्य विचारहरू वा अवधारणाहरूले बौद्ध धर्म सधैं वातावरणसँग विशेष रूपमा अनुकूलित भएको बताउँछन्। भन्ने अर्थमा लिन उपयुक्त हुन्छ ।

1. वर्तमान अवस्थामा वातावरणीय संकटसंकटलाई एक विश्वव्यापी समस्याको रूपमा लिएको पाइन्छ।
2. धेरैजसो धर्महरूले यो विश्वास गर्छन्कि प्रकृति ईश्वरद्वारा सृष्टि गरिएको हो र यसको संरक्षण गर्नु पर्छ ।
3. मानिस प्रकृतिमा निर्भर छ, वातावरणीय ह्रास हुँदै जाँदा, हाम्रो जीवन नै जोखिममा रहेको कुरा नकार्न सकिँदैन ।

धर्म र वातावरणको बारेमा छलफल गर्दा धेरै प्रश्नहरू उठ्छन्।

१। वर्तमान अवस्थाको वातावरण प्रदूषण र प्रकृतिप्रतिको दोहन लाई मध्यनजर राख्दा, के मानिसले आफूलाई अन्य जीवनरूपहरू भन्दा श्रेष्ठ मानेको अवस्था हो?

२। मानिस र प्रकृति बीचको सम्बन्ध कसरी परिवर्तन भएको छ ?

३। के सबै धर्महरूले प्रकृति पवित्र छ र वातावरणको संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने विश्वास साझा गर्छन्?

४। धार्मिक भिन्नताहरूलाई पन्छाएर, के व्यक्तिहरू वातावरणको संरक्षण गर्ने साझा उद्देश्यलाई प्रवद्र्धन गर्न एकताबद्ध हुन सक्षम हुनेछन्?

ईसाई धर्म (सृष्टि र वातावरण):

1. उत्पत्ति ( सृष्टिको ६ दिन ( सन्देश . यो संसार परमेश्वरको हो, यसको सृष्टि उहाँको उहाँको चाहना अनुरूप गरिएको हो। ूयो धेरै राम्रो थियोू
2. परमेश्वरले मानिसहरूलाई पृथ्वीको हेरचाह गर्ने जिम्मा दिनुभयो ( ईसाईहरूले यसको हेरचाह गर्नुपर्छ, यसको बोटबिरुवा र जनावरहरू, र अर्को पुस्तालाई पहिलेभन्दा राम्रोसँग हस्तान्तरण गर्नुपर्छ
3. ईसाई धर्मअनुसार पृथ्वीको स्रोतहरू निष्पक्ष रूपमा बाँडफाँड गर्नुपर्छ यसको सही सदुपयोग गर्नुपर्छ भन्ने देखिन्छ । पृथ्वीका राम्रा कुराहरू बाँड्न पनि सिकाइएको पाइन्छ।
4. बाइबलको अध्ययनबाट ( परमेश्वरले पृथ्वीको जिम्मा कृस्चिएनलाई दिनुभयो र उनीहरूलाई नै वातावरणको सम्मान र हेरचाह गर्नुपर्छ, हानि पुर्‍याउन नहुने कुरा गरिएको आशय बुझ्न सकिन्छ।

इस्लाम र वातावरण:

1. ईश्वरद्वारा निर्मित ब्रह्माण्ड ( सबै सृष्टिमा एकता
2. मुस्लिमहरूले संसारको सम्मान गर्नुपर्छ र प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्नु पर्छ
3. ईश्वरले आदमलाई पृथ्वीको हेरचाह गर्न आफ्नो खलीफा (Gods' khalifahs) बनाउनु भयो ।
4. सबै मुस्लिमहरू ईश्वरका खलीफ पृथ्वीको हेरचाह गर्नुपर्छ
5. कुरान र शरियामा उल्लेख गरिएको जीवन शैली अनुसरण गर्नुपर्छ
6. जीवन ईश्वरबाट दिइएको परीक्षा हो ( न्यायको दिन ( अनेक कार्यहरू मध्ये एक ( भगवानले विचार गर्नुहुनेछ कि उनीहरूले पृथ्वीलाई कसरी व्यवहार गरेका छन जुन कुरा कुरानमा सिकाइएको छ
7. अन्य प्राणीहरूको तुलनामा, मानिसहरू पहिले आउँ छन किनकि मानिसहरू परमेश्वरका खलीफा (leader) हुन । ( सबै वातावरणीय सरोकारहरूलाई विचार गर्नुपर्छ किनकि यसले मानिसहरूमा प्रभाव पर्दछ ।

हिन्दूधर्म र वातावरण:

धेरै हिन्दूहरूले ुवातावरणु लाई प्राकृतिक संसार ( हाम्रो वरिपरि भएका सबै चीजहरू जुन पृथ्वी र प्रकृतिको अंश हो भनेर बुझ्छन्। हिन्दूहरूको लागि मुख्य वातावरणीय शिक्षाहरूमा निम्न तथ्यहरू समावेश छन्।

अहिंसा - अहिंसाको सिद्धान्त। धेरै हिन्दूहरूले विश्वास गर्छन् कि सबै जीवित चीजहरू पवित्र छन् किनभने तिनीहरू ईश्वरको अंश हुन जस्तै प्राकृतिक संसार । धेरै हिन्दूहरू विश्वास गर्छन कि अहिंसात्मक हुनु भनेको सबै जीवन, मानव, जनावर र वनस्पतिको सम्मान देखाउनु हो।

कर्म - सबै कार्यहरूले परिणाम ल्याउँ छन्। भन्ने विश्वास ।

पुनर्जन्म - हिन्दूहरूको विश्वासले कर्मको विचारलाई आकर्षित गर्दछ। कर्मको नियम एक जीवनकालमा सीमित छैन तर धेरै जीवनकालहरूमा सीमित छ। यदि मानिसहरूले यस जीवनमा नकारात्मक कामहरू गर्छन भने, तिनीहरूले आफ्नो अर्को जन्ममा यसको जिम्मेवार तथा पापको भागीदार बन्नुपर्ने हुन्छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्छन्।

धेरै हिन्दूहरू विश्वास गर्छन कि प्रकृतिलाई विनाश गर्नु भनेको स्वयंलाई विनाश गर्नु हो। किनकि हामीलाई बाँच्नको लागि प्राकृतिक संसार चाहिन्छ, र प्रत्येक कुरा आत्म वा ब्रह्माको एक अंश नै हो त्यसैले यो पूजनीय छ भन्ने मान्यता राख्दछन्।

कर्ममा विश्वास गर्ने हिन्दूहरूले आफ्नो कार्यको लागि आफै जिम्मेवारी स्वीकार गर्दछन जसमा उनीहरूले वातावरणलाई कसरी व्यवहार गर्छन भन्ने कुराहरूसमावेश समावेश छ । १९८६ मा असिसीमा (Assisi - Italy in 1986, organized by WWF International) भएको हिन्दू घोषणापत्रले यी विश्वासहरूलाई जोड दियो कि मानिसहरू प्रकृतिको एक भाग हुन, अविभाज्य रूपमा सबै कुरासँग जोडिएको छ ।

हिन्दुहरू ईश्वर - विकासको श्रेणीबद्ध स्तर मार्फत प्रकट भएको छ, जसमध्ये मानिसहरू केवल एक तत्व हुन, यद्यपि तिनीहरू यस समयमा उच्चतम भाग हुन । पृथ्वी हाम्रो आमा हो र हामी सबै उनका सन्तान हौं ।

बौद्धधर्म र वातावरण:

बौद्ध धर्मले जैविक विविधताको क्षतिलाई सम्बोधन गर्न पारिस्थितिक सजगतालाई प्रेरित गर्दछ । यसले पञ्चशीलको पालना, आर्य अष्टांगिक मार्गको खोजी र कर्मको बुझाइ मार्फत वातावरणको संरक्षणमा बौद्धिक वकालत गर्दछ । बौद्धहरूले जीवनका सबै रूपहरूको अन्तरनिर्भरता ९प्रतित्यसमुत्पाद० लाई स्वीकार गरेर मानिसको अस्तित्व प्रकृति बिना रहन नसक्ने, एकआपसमा अनन्याश्रित सम्बन्ध रहेको कुरा स्वीकार्दछ ।

प्रकृतिले मानिसलाई खाना, कपडा, आश्रय र सम्पत्ति प्रदान गर्दछ । बौद्ध धर्मले प्रकृतिप्रति कोमल गैर(आक्रामक मनोवृत्तिको वकालत गर्दछ । सिगालोवाद सुत्तका अनुसार गृहस्थले प्राकृतिक स्रोतहरूको यसरी प्रयोग गर्नुपर्दछ जसरी मौरीले फूलबाट परागकण सङ्कलन गर्छ। मौरीले फूलको सुगन्ध वा सुन्दरतालाई हानि गर्दैन, तर परागकणलाई मीठो महमा परिणत गर्न सङ्कलन गर्छ। त्यसैगरी, मानिसले प्रकृतिको प्रयोग गर्दा विवेक प्रयोग गरी वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्नु पर्दछ भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ ।

एक थाई भिक्षु, बुद्धदासको विचारमा, सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एक सहकारी हो। सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू एक सहकारीको रूपमा सँगै बस्छन्। मानिस र जनावरहरू, रूखहरू र पृथ्वीको लागि पनि यही कुरा सत्य हो। जब हामी महसुस गर्छौं कि संसार एक पारस्परिक, अन्तरनिर्भर, सहयोगी थलो हो । तब हामी एक महान वातावरण निर्माण गर्न सक्छौं। यदि हाम्रो जीवन यस सत्यमा आधारित छैन भने, हामी नष्ट हुनेछौं। एक पश्चिमी बौद्ध, बौद्ध विश्वदृष्टिकोण वा धर्मले बुद्धको शिक्षालाई मात्र नभई प्रकृतिमा भएका सबै चीजहरूलाई पनि जनाउँछ भन्ने अवलोकन गर्दै, बौद्ध धर्मलाई धार्मिक Ecology को रूपमा चित्रण गर्दछ।

पेटवत्थु II, 9,3, - हामीले आश्रय दिएको रूखको हाँगा पनि भाँच्नु हुँदैन।

संयुत्तनिकय IV, 302; धम्मपद अठ्ठकथ 1,3 - वनस्पतिलाई वनको स्वामीको रूपमा ।

विनय पिटक IV-205/6 - धेरै नियमहरूले भिक्षुहरूलाई थुक, मूत्र र मलले हरियो घाँस र पानीलाई प्रदूषित गर्न निषेध गर्दछ ।

सतिपठान सूत्रमा, बुद्धले वन, रूखमुनि र सूर्यग्रह (शान्त र शान्त स्थान) लाई ध्यानको लागि राम्रो वातावरणको रूपमा उल्लेख गर्नुभएको छ ।

बौद्ध धर्ममा, वातावरणलाई नैतिकताको रूपमा व्यवहार गरिन्छ, रमनसायको शुद्धता र आचरणको निष्पक्षतामा जोड दिइन्छ ।

बौद्ध परम्परा अनिवार्य रूपमा पर्यावरणमैत्री छ ।

बौद्ध धर्ममा रूखहरूलाई सबै जीवन रूपहरू प्रदान गर्ने र पोषण गर्ने भूमिकाको लागि दिव्य मानिन्छ ।

रूखहरू दीर्घायु, स्वास्थ्य, सौन्दर्य र करुणाको प्रतीक हुन,

बौद्ध धर्मावलम्बीहरूलाई सबै जीवित प्राणीहरूलाई प्रेम गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ र आफ्नो प्रेम केवल मानिसहरूमा मात्र सीमित नगर्न प्रोत्साहित गरिन्छ। उनीहरूले प्रत्येक जीवित प्राणीप्रति मायालु दयाको अभ्यास गर्नुपर्छ। बुद्धको सल्लाह यो हो कि हामीले कुनै पनि जीवित प्राणीको जीवन लिनु उचित होइन किनकि प्रत्येक जीवित प्राणीलाई अस्तित्वमा रहने अधिकार छ ।

प्रमुख कार्यहरू:

वातावरणको रक्षा गर्न, हामीले स्वार्थको विरोध उदारताले, अज्ञानताको विरोध बुद्धिले र घृणालाई मायालु दयाले गरेर आफूलाई बचाउनु पर्छ ।

प्राकृतिक स्रोतहरू स्

1. नवीकरणीय (Renewable) जस्तै पानी, सौर्य, वायु ऊर्जास उर्वर भूमिस नरम काठ ।
2. अ(नवीकरणीय (Non-renewable) सीमित ( जस्तै तेल, कोइला, ग्यास, टिन, एल्युमिनियम ।
3. अ(नवीकरणीय सीमित ( तिनीहरूको कम प्रयोग गर्नु, जोगाउनु ।

निश्कर्ष :

जे जस्तोसुकै धार्मिक विश्वास भएपनि जब वातावरणको मुद्दा उठ्छ त्यतिबेला सबै एकबद्ध भई प्राकृतिक स्रोतहरूको सही सदुपयोग गर्नुपर्ने देखिन्छ । प्राय सबै धर्महरूमा वातावरण तथा पर्यावरणहरू को मुद्दा उठाइए पनि व्यावहारिक रुपमा त्यसप्रति व्यवस्था गरेको देखिन्छ ।

बुद्ध धर्मले वातावरण तथा प्रकृतिको निकैनै महत्तो दिएको पाइन्छ, जुन अन्य धर्महरूमा त्यति देखिँदैन। आजभन्दा करिब २५०० वर्ष अगाडि देखिनै स्वयं बुद्धले जंगलमै बसेर आफ्नो ज्ञान हासिल गरेकोले र ज्ञान प्राप्त पश्चात धेरैजसो समय प्रकृतिमै बिताएकोले पनि बुद्ध धर्ममा वातावरणलाई निकै महत्व दिएको पाइन्छ

बुद्धको जन्म, बुद्धको ज्ञान प्राप्ति, धर्मचक्र प्रवर्धन लगायत उहाँको महापरिनिर्माण समेत प्रकृतिकै काखमा भएको देखिन्छ यसले पनि यो प्रष्ट गर्दछ कि बुद्ध धर्ममा प्रकृति वातावरणलाई बढी नै जोड दिएको पाइन्छ। त्यसैले यो किटानका साथ भन्न सकिन्छ कि अन्य धर्ममा वातावरण, प्रकृतिलाई उल्लेख गरे तापनि व्यावहारिक रुपमा यसको महत्त्वलाई त्यति जोड दिएको देखिँदैन। म यो अध्ययन गरिरहँदा यस्तो निष्कर्षमा पुगे कि पृथ्वीका अनेक धार्मिक समुदाय, धर्म हरुको तुलनामा बौद्धधर्म नै त्यस्तो धर्म हो जसले प्रकृतिलाई धेरै नजिकबाट च्याएको र आफ्ना धार्मिक तथा सामाजिक कार्यक्रममा प्रकृतिको ठूलो महत्त्व दिएको पाइन्छर प्रकृति बिना आफ्नो अस्तित्व नरहने समेत प्रष्ट पार्दै प्रतित्यसमुत्पाद जस्ता सिद्धान्तहरूलाई प्रतिपादन गरी परस्पर निर्भरताको सिद्धान्तलाई अघि सारेको देखिन्छ ।